منوی اصلی

پیوندهای روزانه

آرشیو مطالب

پیوندها

  RSS  

 مفهوم ترویج در برخی از کشورها:

آمریکا:کمک به مردم برای رفع مسایل و مشکلاتشان

انگلستان:ارائه خدمات مشاوره ای در زمینه کشاورزی

فرانسه:ساده کردن پیام به نحوی که برای مردم قابل فهم باشد.

هلند:ترویج یعنی روشن کردن راه برای مردم

استرالیا:ترویج عملی است که پیشترفت در جهت مطلوب را تحریک می کند.

بهترین تعریف ترویج کمک به مردم برای رفع مسائل و مشکلاتشان است که توسط آمریکا ارائه شده است.

بنابراین می توان گفت ترویج فرایندی مستمر در جهت ارائه اطلاعات ثمر بخش به مردم(بعد اطلاع رسانی ترویج)و سپس کمک به آنان در جهت کسب معلومات-مهارتها و نگرشهای لازم برای استفاده موثر از این معلومات (بعد آموزشی ترویج)میباشد.

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در جمعه دهم خرداد 1387  |

 راهکار های مشارکت در درون روستا

مقدمه

امروزه مشارکت به  عنوان یکی از موضوعاتی است که بسیار مورد استفاده قرار می گیرد. چرا که این اصطلاح بسیار دلخوش کننده و توجیح گر جلوه گر است. اما مشارکت می تواند اگر به صورت نهادمند و سازماندهی شده به اجرا درآید منشا اقدامات سازنده، پایدار و مثمر ثمری باشد.

بزرگ ترین سرمایه ای که هر روستا می تواند با اتکا به آن مراحل عمران و آبادانی را طی کند چیزی جز مشارکت ساکنان آن روستا نیست.

مشارکت اجتماعی بر آن دسته از فعالیت های ارادی دلالت دارد که از طریق آن ها اعضای یک جامعه در امور محله ، شهر و روستا شرکت می کنند و به صورت مستقیم و غیر مستقیم در شکل دادن حیات اجتماعی مشارکت دارند(محسنی تبریزی، 1369، 108). مشارکت اجتماعی با مشارکت مردمی نزدیکی بسیار دارد ، زیرا اولا مشارکتی است که از متن جامعه می آید، ثانیا عرصه های مختلف حیات اجتماعی را در بر می گیرد. چنین مشارکتی در برنامه های عمران اجتماعی، به خصوص در سطح روستا ها جایگاه ویژه ای دارد که غفلت از آن و فراهم نساختن بسترهای لازم برای بسط و بهره گیری مناسب از آن ، برنامه های عمران اجتماعی را در سطوح مختلف دچار مشکل و نارسایی می کند(ازکیا و غفاری،1383، 163).

حرکت توسعه روستایی به سمت پیشرفت انسان ها و امکانات جهت گیری شده است. بنا بر این ایجاد این انگیزه در ساکنان منطقه که خودشان شروع به حرکت و ابداع نمایند ، یکی از شرط های اساسی و مهم است. یکی از ابزار نیل به این مقصود را می توان در تشکیل گروه های سازمان دهی شده مانند تعاونی های کشاورزی، شوراهای محلی و انجمن های روستایی یافت ابزاری که می تواند چندین هدف را دنبال کند. تشکیل این گروه ها برای اعضای آن ها این فایده را دارد که روش بهتری برای مراقبت از منافع آن هاست. در حالی که از سوی دیگر ، اعضای این گروه ها برای دولت و ارگان های وابسته به آن به مثابه مشاور، قابل دسترسی هستند(مهندسان مشاور از DHV هلند،1371).

مشارکت دارای معنا و حیطه های اجرای بسیار گسترده ای می باشد که بیشتر در سطوح کلان و برنامه ریزی های اجتماعی، اقتصادی و ... مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین مشارکت دارای بار سیاسی درگیری جامعه مدنی در سیاست گذاری های گسترده و تصمیم سازی هاست.اما مفهوم مشارکتی که در این نوشتار بحث شده است بیشتر با تکیه بر مشارکت بین مردم و دهیار و شورا می باشد.

استفاده از مشارکت و توانمندی های مردم بخصوص روستاییان برای عمران و توسعه و اجرای یک مدیریت و برنامه ریزی صحیح می تواند در موارد متعددی انجام گیرد.این موارد به ترتیب شامل شناخت نیازها و اولویت ها، طراحی پروژه ها و برنامه ها، اجرا و نظارت و ارزشیابی نتایج برنامه هاست.

شناخت نیازها و اولویت ها

در شناخت و آگاهی از مشکلات و نیاز های مردم و اولویت ها، ایده ای که باید در نظر گرفته شود این است که مردم شناخت و آگاهی بیشتری نسبت به مشکلات و نیازهای خود دارند.و از راهکارهای آسان و به صرفه تری بر خوردار هستند. به صورتی که استفاده از یک تیم مشورتی و یا حتی نظر خواهی از کلیه ساکنان محل و یا روستا به دلیل محدودیت جمعیت می تواند راهگشای بسیاری از برنامه هایی قرار بگیرند که فقط بر اساس تشخیص عده معدودی انجام می گیرد.

برای مثال به جای این که در برنامه ریزی ها و طرح های عمران روستا فقط نظرات دهیار و شورا مورد توجه قرار گیرد، دهیار میتواند از مشارکت مردم استفاده کرده و نظرات آنها را در مورد برنامه ریزی و اجرای طرح و برنامه متعدد در روستا جویا شود.

البته ذکر این نکته لازم است که در این مشارکت و نظر خواهی باید نظرات کلیه افراد از زنان و مردان، جوانان و سالخوردگان، کشاورزان و غیر کشاورزان و بطور خلاصه نظرات همه افراد ساکن در محل لحاظ گردد.

این کار باعث می شود که مردم احساس مسئولیت و مشارکت کرده و دل گرم برای مراحل دیگر طرح ها و برنامه ها و همچنین احساس مشترک نسبت به مسائل خود داشته باشند.

طراحی پروژه ها و برنامه ها

این مرحله که در واقع به دنبال مرحله قبل بوده و بعد از آن مرحله به اجرا در می آید بر طراحی و برنامه ریزی برای مشکلات و نیازمندی های مردم به کار می رود. در این مرحله نیز می توان از مشارکت مردم استفاده کرد. یعنی اگر دهیار و شورای اسلامی برای طراحی پروژه ها و طرح های  داخل روستا از یک شورای مشورتی بهره جوید بهتر می تواند از موفقیت و بهره گیری از کمک ها و یاری مردم امیدوار باشد.

به عنوان مثال اگر طرح های مورد نیاز مردم در مرحله قبلی شناسایی و اولویت بندی گردید و در این اولویت بندی مواردی از قبیل مشکل راه های داخل روستا، جمع آوری زباله و ... از اهم مشکلات قرار گرفت. در این مرحله می توان از مشارکت مردم و شورای مشورتی در خصوص این که بهترین گزینه برای حل جمع آوری زباله چیست. از چه وسایلی می توان استفاده کرد از ماشین، تراکتور و ...و یا در هفته ای چند بار باید به جمع آوری زباله ها از جلوی در خانه باید عمل کرد.

در همه موارد فوق می توان از نظرات خلاق و پیشنهادات مردم و شورای مشورتی استفاده کرد.

اجرای برنامه ها و طرح ها 

استفاده از مشارکت مردم در اجرای برنامه ها یکی از موارد معمول در فرایند برنامه ریزی و اجرای برنامه ها در کشور به شمار می رود. روستاها چون از منابع درآمدی محدودی برخوردار و می باشند. همچنین بودجه اختصاصی از سوی دولت و دستگاه های اجرایی برای روستاها پاسخگوی همه طرح ها و برنامه های اجرایی در سطح روستا نخواهد بود. بنابراین راهکار منطقی در اجرای چنین برنامه هایی استفاده از مشارکت مردم می باشد. بدین منظور دهیار و شورای اسلامی روستا می تواند در اجرای طرح های خود از مشارکت مردم بهره بجوید.

بر اساس مثال قبلی در اجرای روند بهسازی راه های داخل روستا یا جمع آوری زباله و ... از راه های مختلفی همچون جمع آوری خودیاری، استفاده از افراد و پیمان کاران محلی برای اجرای طرح، استفاده از منابع داخلی روستا، کمک یدی و مالی افراد محلی و خلاصه کارهای مختلفی استفاده امنابع محلی به صلاح و نفع جمعی بوده وروند اجرای برنامه ها را هم از نظر تامین مالی و مساعدت های مردمی تسهیل می کند.

نظارت و ارزشیابی

نظارت و ارزشیابی آخرین مرحله یک برنامه ریزی متعارف برای توسعه و عمران می باشد.که بیشتر در در دو زمینه مورد استفاده قرار می گیرد یکی در حین اجرای طرح ها و برنامه ها و دیگری برای بررسی آثار و نتایج و همچنین رسیدن طرح ها به اهداف از پیش تعیین شده خود مورد استفاده قرار می گیرد.

یعنی بطور کلی در مورد این بخش می توان گفت که یک برنامه یا پروژه چقدر درحال پیشرفت بوده و یا اینکه به چه نتایجی دست یافته است.

حال در این مرحله نیز استفاده از مشارکت مردم و نظرات آنان می تواند راه گشای حل بسیاری از مسائل گردد.چه اگر دهیار و شورا در این مرحله مهم مردم را شریک کند. مردم خود در مراحل اجرای برنامه ها خواهند بود و مشکلات احتمالی اجرای طرح ها لمس می کنند و راغب به حل این مشکلات احتمالی طرح ها می شوند.

نتیجه گیری

مدیریت روستا (دهیار و شورا) برای عمران و آبادانی روستا و حل مشکلات و معضلات روستاییان می تواند از مشارکت عمومی استفاده نماید. و استفاده از مشارکت مردم در تمامی مراحل فوق امکان پذیر و باعث حل بسیاری از مشکلات می گردد.یعنی هم در فرایند آگاهی و شناخت نیازها و مشکلات و اولویت بندی، طراحی و برنامه ریزی، اجرا و نظارت و ارزشیابی نتایج برنامه ها امکان پذیر است.

 البته خود نهاد شورای اسلامی روستا و دهیاری یک نهاد مشارکتی است، یک نهاد مشارکتی اجتماعی پایدار که دولت آن را به و جود آورده است. مردم خود نمایندگان خود را بر گزیده و به آن ها اجازه انجام اقداماتی را بر طبق قانون داده اند. اما این نهاد مشارکتی نیز می تواند به نوبه خود از مشارکت جمعی بهره بجوید چرا که محیط روستا محدود بوده و در آن اجرای برنامه ها و کارهای مشارکتی سهل است. اگر این نحوه مدیریت و مشارکت ذکر شده بتواند در سطح روستا عملی شود و دهیار و اعضای شورا علاقه خود را به این نوع از مشارکت نشان دهند و در جهت نهادمند سازی آن حرکت نمایند و دولت نیز از این مشارکت حمایت نماید بسیاری از مشکلات داخل روستا بوسیله خود مردم و با کمک خود مردم حل خواهد شد.

1- ازکیا، مصطفی و غلامرضا غفاری(1383)، توسعه روستایی با تاکید بر جامعه روستایی ایران، تهران: نشر نی.

2- محسنی تبریزی، علیرضا (1369)، بررسی زمینه های مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، معاونت ترویج و مشارکت مردمی جهاد سازندگی، تهران.

3- مهندسین مشاور DHV از هلند (1375)، رهنمودهایی بر برنامه ریزی مراکز روستایی، جهاد سازندگی.

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در جمعه دهم خرداد 1387  |

 نقش شوراها و دهیاری ها در توسعه پایدار روستایی

مقدمه

توسعه پايدار روستايي يكي از اهداف اساسي سياست گذاري هاي كلان در همه كشورها و بخصوص در ايران است.چه توسعه پايدار يك مفهوم  كلي و در ارتباط با ابعاد مختلف زندگي روستاييان و همچنين رابطه اين ابعاد با محيط پيرامون مي باشد.

در سيستم جديد مديريتي كشور، مديريت روستاها به شوراها و دهياري ها سپرده شده  است. مديريت روستايي در فرايند توسعه روستايي يكپارچه و پايدار نقش اساسي دارد. مديريت روستايي در واقع فرايند سازماندهي و هدايت جامعه و محيط روستايي از طريق شكل دادن به سازمان ها ونهادهاست. اين سازمان ها و نهادها، ابزار يا وسايل تامين هدف‌هاي جامعه روستايي هستند. هدف‌هايي كه مردم آن را ترسيم مي‌كنند و مي‌پذيرند. همچنين مديريت توسعه روستايي فرايند چندجانبه‌اي است كه شامل سه ركن مردم، دولت و نهاد‌هاي عمومي هستند. در اين فرايند با مشاركت مردم و از طرق تشكيلات و سازمان‌هاي روستايي برنامه‌ها و طرح‌هاي توسعه روستايي تدوين و اجرا گرديده و تحت نظارت و ارزشيابي قرار مي گيرد(رضواني،1383: 211).

مفهوم توسعه پايدار روستايي

توسعه يك مفهوم چند بعدي و داراي بار ارزشي است.يعني توسعه جرياني است چند بعدي و پيچيده كه در خود تجديد سازمان و سمت گيري متفاوت كل نظام اقتصادي- اجتماعي را به همراه دارد. علاوه بر افزايش و بهبود در ميزان توليد و درآمد، شامل دگرگوني اساسي در ساخت هاي نهادي، اجتماعي، اداري و همچنين ايستارها و وجهه نظرهاي عمومي مردم است، توسعه در بسياري موارد حتي عادات و رسوم و  عقايد مردم را نيز در بر مي گيرد(lehman,1979:9 )(به نقل از ازكيا،1384: 27). اين تعريف از توسعه بر بهبود و دگرگوني اساسي ساختارهاي سنتي تاكيد دارد اما مفهومي كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه توسعه و دگرگوني بايد به گونه اي باشد تا همه ابعاد ساخت ها با همديگر به وحدت رسيده و و نسل هاي آينده و محيط زيست در اين توسعه لحاظ گردد. چيزي كه در توسعه پايدار به آن توجه ويژه اي شده است.

توسعه پايدار روستايي عبارتست از وحدت ميان ابعاداجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و زيست محيطي به منظور بالا بردن سطح معيشت و رفاه مردم روستايي است. در توسعه پايدار روستايي توجه به عوامل زيست محيطي از اهميت بسياري بر خوردار مي باشد.

نقش شوراهاي اسلامي و دهياري ها در توسعه پايدار روستايي

تشكيل شوراهاي اسلامي در نواحي روستايي،  اقدامي بسيار موثر در فرايند مردم سالاري و مشاركت مردم در سرنوشت خويش محسوب مي شود. در نواحي روستايي كه در چند دهه اخير خلا مديريت وجود داشت، تشكيل شوراها وبه تبع آن تاسيس دهياري اهميت بسيار بيشتري نسبت به نواحي شهري دارد، چرا كه شوراها توانسته اند خلا مديريت را در روستاها پر كنند(رضواني، 1383 :222). شوراهاي اسلامي به عنوان يك نهاد قانون گذاري در مقياس كوچك و محلي مي توانند كمبود هاي موجود در روستاي خويش را به خوبي شناخته و نسبت به آنها برنامه ريزي نمايندو حتي در انعكاس موانع و مشكلات توسعه روستاي مربوطه را به شوراي بخش مي نمايندتا تصميم گيري هاي لازم راجع به اين مشكلات در رده هاي بالاي مديريتي انجام گيرد.

تشكيل شوراهاي اسلامي روستايي اقدام بسيار موثر در فرايند مشاركت مردم در توسعه نواحي روستايي محسوب مي شود، ولي از آنجا كه شورا يك نهاد مشورتي و نظارتي است، بدون تشكيلات اجرايي ناقص است و نمي تواند وظايف خود را به انجام دهد، كما اينكه شوراهاي اسلامي روستايي تشكيل شده در سال هاي اوليه بعد از پيروزي انقلاب نيز به دليل نداشتن واحدهاي اجرايي موفقيت چنداني نداشتند. خوشبختانه قانون گذار به اين نكته مهم توجه داشته و در قانون شوراها ، تشكيل دهياري را نيز پيش بيني كرده است( همان).

نقش مردم در توسعه پايدار روستايي

توسعه مفهومي است كه درباره بهبود زندگي مردم مطرح مي باشد و وابسته به مردم است.

توسعه روستايي فرايند افزايش انتخاب مردم، گسترش مشاركت مردم، تواناسازي مردم براي تصميم گيري در شكل دهي فضاي خويش، افزايش رفاه و خوشبختي، گسترش فرصت ها و ظرفيت هاي بالقوه، توانا سازي همه مردم بويژه زنان، فقرا، كشاورزان خرده پا و ... براي سازماندهي فضاي خويش و توانا سازي براي انجام كار گروهي است( ركن الدين افتخاري،1382 ).

همه برنامه هاي توسعه‌اي براي مردم و بهره مندي مردم انجام مي‌گيرد به گونه اي كه كانون توسعه مردم مي باشد پس توسعه با مردم و براي مردم است. با توجه به ابعاد توسعه پايدار روستايي نقش مردم را در فرايند پايدار تغييرات ابعاد اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و زيست محيطي بسيار بالاست.  چه اگر مردم به باور تغيير در اين ابعاد دست يابند و در جهت استفاده از اين تغييرات در جهت رفاه و افزايش بهره مندي خود استفاده نمايند مي توان به يك توسعه پايدار اميدوار بود. بطور مثال اگر مردم به مسئله حفظ محيط زيست اهميت نداده و در جهت آلودگي آب و خاك و تخريب محيط زيست عمل نمايند ديگر نمي توان از توسعه پايدار روستايي سخن گفت.  

حرکت توسعه روستایی به سمت پیشرفت انسان ها و امکانات جهت گیری شده است. بنا بر این ایجاد این انگیزه در ساکنان منطقه که خودشان شروع به حرکت و ابداع نمایند ، یکی از شرط های اساسی و مهم است. یکی از ابزار نیل به این مقصود را می توان در تشکیل گروه های سازمان دهی شده مانند تعاونی های کشاورزی، شوراهای محلی و انجمن های روستایی یافت ابزاری که می تواند چندین هدف را دنبال کند. تشکیل این گروه ها برای اعضای آن ها این فایده را دارد که روش بهتری برای مراقبت از منافع آن هاست. در حالی که از سوی دیگر ، اعضای این گروه ها برای دولت و ارگان های وابسته به آن به مثابه مشاور، قابل دسترسی هستند(مهندسان مشاور از DHV هلند،1371).

 

 

 

نقش روابط تعاملي شورا و دهياري و روستاييان در توسعه پايدار روستايي

با توجه به ابعاد توسعه پايدار روستايي و نقش محوري انسان در اين فرايند، همكاري و تعامل بين مردم و شورا و دهياري ضروري است. در توسعه پايدار نقش مردم و دهياري و شورا باز شناخته شد. و براي رسيدن به اين توسعه پايدار همكاري وتعامل مردم و شورا و دهياري از اصول كليدي به شمار مي رود.با نگاهي به قانون وظايف و اختيارات شوراهاي اسلامي نقش شورا در توسعه پايدار روستايي به خوبي مشخص است.از جمله در مواردي از قبيل:

- بررسي و شناخت كمبودها، نيازها و نارساييهاي روستا و تهيه طرح ها و پيشنهادهاي اصلاحي و عملي.

- جلب مشاركت و همكاري عمومي در امور فرهنگي وديني.

- نظارت و پيگيري در اجراي طرح هاي عمراني مخصوص روستا.

- همكاري با مسئولان براي احداث و اداره و بهره برداري از تاسيسات عمومي.

- شناسايي مشكلات فرهنگي، ورزشي و آموزشي روستاها و پيشنهاد به مسئولين.

- تلاش براي حفظ و نگهداري بناهاي فرهنگي، ورزشي و هنري و گلزار شهداي روستا.

- همكاري در حفظ بناها وآثار تاريخي و محوطه هاي تاريخي- فرهنگي.

موارد فوق نقش شوراها را در توسعه روستايي نشان مي دهد.

همچنين با مروري به وظايف دهياري ها كه به عنوان بازوي اجرايي شوراها مطرح مي باشند نقش اينها نيز در توسعه روستا مشخص است.

دهياري ها از بدو تشكيل تاكنون با استفاده از همياري و مشاركت مردم و كمك هاي دولت به منظور رفع نيازمندي هاي عمومي، جمع آوري زباله، ارائه خدمات عمومي و توسعه معابر اقداماتي انجام داده اند.اجراي طرح هادي، برنامه خدمات عمومي و برنامه خدمات اجتماعي- اقتصادي، سه فعاليت عمده دهياريها را تشكيل مي دهد( رضواني،1383: 230).

اين سه فعاليت عمده دهياري ها در چارچوب توسعه روستايي قرار مي گيرند. همچنين در ماده 10قانون وظايف دهيار و دهياري به وظايف دهيار در توسعه پايدار روستايي و اداره روستا به طور مبسوط پرداخته شده است.

در باز بيني وظايف و اختيارات شورا و دهياري اين نكته روشن مي گردد كه شوراها وظيفه شناخت و رسيدگي به مسائل جامعه روستايي را دارند و براي اين كمبودها و مشكلات طرح و برنامه اي مي ريزند و وظيفه دهياري اجراي اين مصوبات شورا و وظايف جانبي ديگري كه قانونگذار بر عهده وي قرار داده است. در اين هر دو وظايف مي توان از همكاري و قابليت هاي مردم استفاده كرد.

نتيجه گيري

اگر مقوله توسعه پايدار در رابطه بااثرات نامطلوب توسعه در اكولوژي و محيط زيست، توزيع نابرابر درآمد و فشارهاي وارده بر منابع طبيعي و همچنين مقطعي بودن و عدم توانايي در تداوم روند توسعه و ...دانست(طالب،1376: 103-102). شوراها و دهياري ها با توجه به وظايف خويش با راهنمايي و همكاري مردم، آنها را به سمت حفظ محيط زيست سوق داده و در زمينه توزيع نابرابر در آمد ها مردم را ترغيب به فعاليت هاي سودآور مي كنند.نقش دهياري ها و شورا در مديريت توسعه روستايي به طور مشخص در وظايف آنها آورده شده است و مكانيسمي كه بايد اين نهاد مديريتي از آن استفاده نمايد مشاركت خودجوش يا حسابگرانه مردم و استفاده از اين نيروي تاثير گذار است.

اگر زمينه هاي توسعه پايدار را در بخش هاي زيست محيطي، فعاليت هاي اقتصادي و فعاليت هاي اجتماعي و فرهنگي در نظر بگيريم در اين بخش ها زمينه هاي همكاري وتعامل گسترده اي بين دهياري، شورا و مردم مي تواند برقرار باشد. چرا كه زمينه فعاليت هاي فوق با مشاركت مردم و آموزش و كاناليزه كردن اين نحو از مشاركت بسيار دست يافتني و سهل است. مديريت روستا مي تواند با آموزش مردم و تشكيل گروه هاي مختلف محلي، NGO هاي محلي، تشكيل كمسيون هاي مختلف زمينه را براي توسعه پايدار فراهم نمايد.همچنين از طريق فرهنگ سازي، ايجاد روحيه تعامل، تحمل مشاركت گروهي و ايجاد اعتماد به نفس براي روستاييان مي تواند كارساز باشد. يعني استفاده از مشاركت گسترده همه مردم در يك نظام مديريتي مشاركتي و سيستمي با استفاده از امكانات دولت و مردم و همچنين تسهيلگري مديران روستايي مي باشد.

 

1- ازکیا، مصطفی (1384)، مقدمه ای بر جامعه شناسی توسعه روستایی، تهران،اطلاعات

2- رضوانی، محمد رضا (1383)، مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی در ایران، چاپ اول، تهران: نشر قومس. 

3- ركن الدين افتخاري، عبدالرضا و بدري، سيد علي(1382)، ارزيابي پيامدهاي اقتصادي ادغام روستاها پس از حادثه زلزله از ديدگاه توسعه پايدار، فصلنامه مدرس، شماره 29،دانشگاه تربيت مدرس.  

4- طالب، مهدی (1376)، مدیریت روستایی در ایران، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

5- مهندسین مشاور DHV از هلند (1375)، رهنمودهایی بر برنامه ریزی مراکز روستایی، جهاد سازندگي

 

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در جمعه دهم خرداد 1387  |

 مفهوم توسعه و توسعه اجتماعی فرهنگی:

توسعه داراي تعاريف زيادي است ولي در يك معناي كلي، آن عبارت است از كليه كنش هايي كه به منظور سوق دادن جامعه اي بسوي تحقق مجموعه اي منظم از شرايط زندگي فردي و جمعي صورت مي گيرد‏‏‏‏ كه در ارتباط با بعضي ارزشهای مطلوب تشخيص داده شده است (روشه،1381،165).  توسعه در حقیقت به مثابه كوششي است به منظور نيل به تعادلي كه تاكنون تحقق نيافته ويا راه حلي است در جهت رفع فشارها  و مشكلاتي كه پيوسته بين بخشهاي مختلف زندگي اجتماعي و انساني  وجود داشته و تجديد حيات مي يابد (همان).  

میسرا محقق و صاحب نظر هندی نیز تعریفی از توسعه ارائه داده، که در آن بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی تاکید شده است، به نظر او توسعه از دستاوردهای بشر و پدیده ای است با ابعاد مختلف، توسعه دستاورد انسان محسوب می شود و در محتوا و نمود دارای مختصات فرهنگی است، هدف از توسعه ایجاد زندگی پر ثمری است که توسط فرهنگ تعریف می شود، به این ترتیب می توان گفت توسعه دستیابی فزاینده انسان به ارزشهای فرهنگی خود است (ازکیا،1381،8-7). چرا که توسعه یک مفهوم چند بعدی و پیچیده و در ارتباط با بهبود زندگی انسانها است.

از مهمترین ابعاد توسعه ای یک جامعه که در ارتباط همبسته و نزدیکی با سایر ابعاد توسعه می باشد، توسعه اجتماعی و فرهنگی است.

توسعه اجتماعی از مفاهیمی است که با چگونگی و شیوه زندگی افراد یک جامعه پیوند تنگاتنگ دارد و در ابعاد عینی بیشتر ناظر بر بالا بردن سطح زندگی عمومی از طریق ایجاد شرایط مطلوب و بهینه در زمینه های فقر زدایی، تغذیه، بهداشت، مسکن، اشتغال، آموزش و چگونگی گذران اوقات فراغت می باشد. بر این مبناست که گفته شده "منظور از توسعه اجتماعی اشکال متفاوت کنش متقابلی است که دریک جامعه خاص همراه با توسعه تمدن رخ می دهد، توسعه اجتماعی و توسعه فرهنگی جنبه های مکمل و پیوسته یک پدیده اند و هر دو نوع الزاماً به ایجاد وجوه تمایز فزاینده جامعه منجر می شود. پس توسعه اجتماعی در پی ایجاد بهبود در وضعیت اجتماعی افراد یک جامعه است که برای تحقق چنین  بهبودی در پی تغییر در الگوهای دست و پا گیر و زاید رفتاری، شناختن و روی آوردن به یک نگرش، آرمان و اعتقاد مطلوب تری است که بتواند پاسخگوی مشکلات اجتماعی باشد (همان ).

هم چنین مفهوم توسعه فرهنگی نیز از اوایل دهه 1980به بعد از طرف یونسکو بعنوان یک سازمان فرهنگی، در مباحث توسعه مطرح شده و از مفاهیمی است که نسبت به سایر بخش های توسعه چون توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی و توسعه سیاسی از ابعاد و بار ارزشی بیشتری برخوردار است و تاکید بیشتری بر نیازهای غیر مادی افراد جامعه دارد، بنا براین فرایندی است که درطی  آن با ایجاد تغییراتی درحوزه های ادراکی شناختی، ارزشی و گرایشی انسانها، قابلیت ها، رفتارها و کنش های خاصی است که مناسب توسعه می باشد، به عبارتی حاصل فرایند توسعه فرهنگی کنار گذاشتن خرده فرهنگ های نا مناسب توسعه ای است (همان).

پیشرفت فرهنگی به این معناست که انسانها تا چه اندازه توانسته اند برای ارضای نیازهایشان راه های مناسب بیندیشند و ابزارمناسب ابداع نمایند، این در واقع به معنی پیشرفت فکری است، یعنی هر چه که یک جامعه و اعضایش قدرت تفکر و علم بیشتری داشته باشند، بهتر می توانند به اهدافشان دست یابند، بنابراین پیشرفت فرهنگی در درجه اول به معنی پیشرفت فکری است، پیشرفت فکری خود به این معنا است که یک شخص تا چه اندازه می تواند در زنجیره روابط علی پیش برود و به تعداد بیشتری از عوامل و روابط بین آنها بیاندیشد (رفیع پور،1382-307).

 

توسعه داراي تعاريف زيادي است ولي در يك معناي كلي، آن عبارت است از كليه كنش هايي كه به منظور سوق دادن جامعه اي بسوي تحقق مجموعه اي منظم از شرايط زندگي فردي و جمعي صورت مي گيرد‏‏‏‏ كه در ارتباط با بعضي ارزشهای مطلوب تشخيص داده شده است (روشه،1381،165).  توسعه در حقیقت به مثابه كوششي است به منظور نيل به تعادلي كه تاكنون تحقق نيافته ويا راه حلي است در جهت رفع فشارها  و مشكلاتي كه پيوسته بين بخشهاي مختلف زندگي اجتماعي و انساني  وجود داشته و تجديد حيات مي يابد (همان). 

میسرا محقق و صاحب نظر هندی نیز تعریفی از توسعه ارائه داده، که در آن بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی تاکید شده است، به نظر او توسعه از دستاوردهای بشر و پدیده ای است با ابعاد مختلف، توسعه دستاورد انسان محسوب می شود و در محتوا و نمود دارای مختصات فرهنگی است، هدف از توسعه ایجاد زندگی پر ثمری است که توسط فرهنگ تعریف می شود، به این ترتیب می توان گفت توسعه دستیابی فزاینده انسان به ارزشهای فرهنگی خود است (ازکیا،1381،8-7). چرا که توسعه یک مفهوم چند بعدی و پیچیده و در ارتباط با بهبود زندگی انسانها است.

از مهمترین ابعاد توسعه ای یک جامعه که در ارتباط همبسته و نزدیکی با سایر ابعاد توسعه می باشد، توسعه اجتماعی و فرهنگی است.

توسعه اجتماعی از مفاهیمی است که با چگونگی و شیوه زندگی افراد یک جامعه پیوند تنگاتنگ دارد و در ابعاد عینی بیشتر ناظر بر بالا بردن سطح زندگی عمومی از طریق ایجاد شرایط مطلوب و بهینه در زمینه های فقر زدایی، تغذیه، بهداشت، مسکن، اشتغال، آموزش و چگونگی گذران اوقات فراغت می باشد. بر این مبناست که گفته شده "منظور از توسعه اجتماعی اشکال متفاوت کنش متقابلی است که دریک جامعه خاص همراه با توسعه تمدن رخ می دهد، توسعه اجتماعی و توسعه فرهنگی جنبه های مکمل و پیوسته یک پدیده اند و هر دو نوع الزاماً به ایجاد وجوه تمایز فزاینده جامعه منجر می شود. پس توسعه اجتماعی در پی ایجاد بهبود در وضعیت اجتماعی افراد یک جامعه است که برای تحقق چنین  بهبودی در پی تغییر در الگوهای دست و پا گیر و زاید رفتاری، شناختن و روی آوردن به یک نگرش، آرمان و اعتقاد مطلوب تری است که بتواند پاسخگوی مشکلات اجتماعی باشد (همان ).

هم چنین مفهوم توسعه فرهنگی نیز از اوایل دهه 1980به بعد از طرف یونسکو بعنوان یک سازمان فرهنگی، در مباحث توسعه مطرح شده و از مفاهیمی است که نسبت به سایر بخش های توسعه چون توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی و توسعه سیاسی از ابعاد و بار ارزشی بیشتری برخوردار است و تاکید بیشتری بر نیازهای غیر مادی افراد جامعه دارد، بنا براین فرایندی است که درطی  آن با ایجاد تغییراتی درحوزه های ادراکی شناختی، ارزشی و گرایشی انسانها، قابلیت ها، رفتارها و کنش های خاصی است که مناسب توسعه می باشد، به عبارتی حاصل فرایند توسعه فرهنگی کنار گذاشتن خرده فرهنگ های نا مناسب توسعه ای است (همان).

پیشرفت فرهنگی به این معناست که انسانها تا چه اندازه توانسته اند برای ارضای نیازهایشان راه های مناسب بیندیشند و ابزارمناسب ابداع نمایند، این در واقع به معنی پیشرفت فکری است، یعنی هر چه که یک جامعه و اعضایش قدرت تفکر و علم بیشتری داشته باشند، بهتر می توانند به اهدافشان دست یابند، بنابراین پیشرفت فرهنگی در درجه اول به معنی پیشرفت فکری است، پیشرفت فکری خود به این معنا است که یک شخص تا چه اندازه می تواند در زنجیره روابط علی پیش برود و به تعداد بیشتری از عوامل و روابط بین آنها بیاندیشد (رفیع پور،1382-307).

۱- ازکیا، مصطفی (1381)، جامعه شناسی توسعه، تهران: نشرکلمه

۲- رفیع پور، فرامرز،(1382)، آناتومی جامعه، تهران: شرکت سهامی انتشار

۳- روشه،گی(1381)، تغییرات اجتماعی، ترجمه: منصور وثوقی، تهران: نشر  نی

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در جمعه دهم خرداد 1387  |

 مضرات کشاورزی و محصولات تهیه شده به روش سنتی:

مضرات:

1- در كشاورزي سنتي و متعارف از بيش از 300 تركيب شيميايي خطرناك و مصنوعي نظير آفت كشها، علف كشها و كودهاي شيمايي بمنظور كنترل آفات و حشرات و حاصلخيز سازي خاك استفاده ميگردد كه بقاياي اين مواد پس از ورود به بدن ميتواند موجب مشكلات عديده اي گردد منجمله: بروزنقصهاي مادرزادي، تولد نوزاد با وزن كم، اختلال در سيكل ماهانه زنان، سقط جنين، بلوغ زودرس و يا دير رس، يائسگي پيش رس، تغيير در رفتار جنسي، كاهش تعداد اسپرم مردان، كاهش باروري و يا ناباروري، تغيير در سرعت متابوليسم، اختلال در سيستم غدد داخلي، ضعف عضلاني، كاهش حافظه، آسيب به سيستم عصبي و مغز، كاهش كارايي سيستم ايمني بدن و سرطانزايي. يافته ها حاكي از آنست كه 60 درصد سموم دفع آفات، 90 درصد قارچ كشها و 30 درصد حشره كشها سرطانزا ميباشند.

2- استفاده از كودهاي شيمايي و آفت كشها سبب آلودگي آب، خاك و هوا ميگردند.

3- استفاده بي رويه از كودهاي شيميايي و آفت كشها موجب ميشود تا آفتها نسبت به سموم مقاوم گرديده و آفتهاي جديدي نيز ظاهر گردند.

4- پرتو دهي محصولات يعني آنكه محصولات را در معرض ميزان كنترل شده پرتوهاي يونيزه كننده قرار ميدهند تا اينكه باكتريهايي نظير E.COLI و سالمونلا نابود گرديده و درواقع محصولا را به اين طريق ضد عفوني ميكنند. كنترل حشرات و انگلها، افزايش ماندگاري و جلوگيري از جوانه زدن از ديگر علل پرتودهي محصولات غذايي ميباشد. اما اين پرتودهي موجب: 1-از دست رفتن ميزان اندكي از مواد مغذي محصولات ميشود. 2-هنگامي كه مواد غذايي پرتودهي ميشوند مواد شيميايي سرطان زايي بنام CYCLOBUTANONES تشكيل ميگردد.

5- مهندسي ژنتيك و يا اصلاح ژنتيك محصولات به جداسازي، دستكاري و انتقال ژنها اطلاق ميگردد. در اين روش ژنهاي با خاصيت مطلوب از يك گونه جدا گرديده و به گونه هدف انتقال داده ميشود. بهبود كيفيت، افزايش توليد، ايجاد يك صفت مطلوب و مقاوم ساختن محصولات در برابر آفتها و تنشهاي محيطي از كاربردهاي مهندسي ژنتيك ميباشد. مضرات محصولات اصلاح شده ژنتيكي شامل بروز نقصهاي مادرزادي، كاهش طول عمر، افزايش حساسيت زايي مواد غذايي (بعلت تغيير در زنجيره پروتئينها)، فقر مواد مغذي، مقاومت آنتي بيوتيكي (احتمال دارد ژنهاي مقاوم در برابر آنتي بيوتيك ها به باكتريهاي بيماريزا در بدن منتقل گردد و يك بيماري جديد و مقاوم در برابر آنتي بيوتيكها ايجاد شود).

6- استفاده هورمونها در دام و طيور رشد آنها را تسريع كرده و فربه شدن آنها را سرعت ميبخشد. اما از ارزش غذايي آنها ميكاهد. آنتي بيوتيكها هم كه براي جلوگيري از بيمار شدن دام و طيور مورد استفاده قرار ميگرند ميتواند در انسان مقاومت آنتي بيوتيكي ايجاد كند.

نكته: از ميان مواد غذايي كه به روش سنتي عرضه ميگردند سيب، هلو، گلابي، سيب زميني، زردآلو، اسفناج، توت فرنگي، شليل،انگور، كرفس، تمشك و گيلاس بيشترين و كيوي، انبه، پياز، موز، بروكلي، گل كلم،آ ناناس، ذرت؛ نخود فرنگي، آوكادو، هندوانه، آلو و بادنجان كمترين آلودگي را به باقيمانده آفت كشها دارند.

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در جمعه دهم خرداد 1387  |

 پیرترین درخت جهان

سرو (نگين سبز) چهار هزار و پانصد ساله ابركوه، با گذشت 1,642,500 روز از عمر خود، سرسبز و شاداب در پهناي كوير يزد در شهرستان ابركوه مقاوم و استوار است و جهانيان را شگفت‌زده كرده است.
به نوشته «جمهوري اسلامي»، دانشمندان و كارشناسان داخلي و خارجي، از اين درخت به عنوان كهنسال‌ترين درخت جهان ياد مي‌كنند و مي‌گويند: ديدن اين درخت براي هر كسي جالب و شگفت‌آور است.
اخيرا دانشمنداني از ژاپن و روسيه از اين درخت ديدن كردند و عمرش را تا هشت هزار سال برآورد كرده‌اند. پيشتر «الكساندر روف» دانشمند روسي، عمر آن را به 4000 تا 4500 سال برآورد كرده بود. «حمدالله مستوفي» هم در كتاب «نزهت القلوب» كه به سال 740 هجري قمري تاليف شده است، درباره اين سرو آورده است: در آنجا سروي است كه در جهان شهرتي عظيم دارد چنانچه سرو كشمير و بلخ، شهرتي داشته و اكنون اين از آن بلندتر و بزرگتر است.
برخي مورخين معتقدند: نهال اين درخت را «يافث» پسر نوح كاشته است.
رئيس اداره محيط زيست ابركوه هم گفت: اين درخت به عنوان يك اثر طبيعي در سال 1382 به تصويب شوراي عالي حفاظت محيط زيست كشور رسيده است.
رئيس اداره ميراث فرهنگي و گردشگري ابركوه هم از درخت سرو به عنوان يكي از عجايب خلقت ياد كرد و افزود: اين درخت خاطرات زيادي را در لابلاي شناسنامه چندين هزارساله‌اش به يادگار دارد.
وي ارتفاع اين درخت را 25 متر، دور تنه آن را 5/11 متر و محيط آن را 18 متر اعلام كرده‌اند.
وي درخت سرو ابركوه را از نوع سروهاي مديترانه‌اي دانست و گفت: اين گياه بزرگترين درخت موجود زنده روي زمين است.

منبع: سایت بازتاب 

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در یکشنبه پانزدهم اردیبهشت 1387  |

 

مسایل ومشکلات اشتغال فارغ التحصیلان رشتۀ ترویج وآموزش كشاورزي

1) کمبود تخصص کافی در انجام امور کشاورزی توسط فارغ التحصیلان رشتۀ ترویج 2) باور نداشتن ترویج در رده

های سطح بالا نظیر مدیران و وزیران 3) داشتن اطلاعات پراكنده 4) داشتن اطلاعات كم و مهارتهاي كم در زمينه

هاي مختلف علوم كشاورزي 5) دانشجویان گرایشهای دیگر رشته های کشاورزی در بخش ترویج مشغول بکار

هستند 6) دانشجويان ترويج دربخش غيردولتي به علت ناكافي بودن مهارتهاي تخصصي (زراعت و...) ودربخش

دولتي به علت عدم توانايي دربه كارگيري مهارتهاي آموخته شده ترويجي با مشكل وسرخوردگي مواجه شده

مجبوربه كسب اطلاعات دربخش هاي ديگر ميباشند. 7) به علت عدم توجه به اثرات آموزش درافزايش عملكرد و

آگاهي كشاورزان اين واحد متأسفانه دربخش دولتي هرروزه با خيل بيشماري از كارمنداني روبروست كه به علت

كارسخت و عدم تفقد مسئولين به اين امر درخواست انتقال به واحدهاي ديگر را دارند . 8) ترويج بس كاري

مشكل بوده نيازبه توانايي دربرنامه ريزي و بازخورد جهت اطلاع عموم ازنتايج واثار آن دارد. 9) ناشناخته بودن این

رشته در سازمانها و ادارات 10) عدم شناخت(حتي به صورت كلي)مسئولين ومديران رده هاي پايين ومياني از

نقش ورسالت ترويج 11) عدم حمايت از كار آزاد فارغ االتحصيلان ترويج درزمينه هاي مختلف ترويج وآموزش 12)

نداشتن سرمايه كافي براي خوداشتغالي و عدم حمايت دولت 13) وجود قوانين و مقررات نامناسب و بسيار

محدود كننده براي شروع كسب و كار مستقل 14) عدم همكاري و حمايت از فارغ التحصيلان براي راه اندازي

كسب وكارهاي جديد توسط دولت و بانك ها و ديگر شركت هاي خصوصي 15) عدم همكاري اساتيد با بازار كار و

دانشگاهها 16) تعداد پذیرش دانشجویان ترویج دردانشگاهها ریادترازحدنیازاست 17) مهارت نداشتن در بخش

هاي تخصصي كشاورزي مانند باغباني، زراعت و .... 18) نداشتن امكان اشتغال در بخشهاي خصوصي 19)

نداشتن امكان كارآفريني به نداشتن يك مهارت مشخص 20) مشخص نبودن جايگاه ترویج در بین سایر رشته

های کشاورزی 21) کم بودن مهارتهای عملی فارغ التحصیلان ترویج نسبت به سایر رشته ها 22) واگذاری

کارهای ترویجی به فارغ التحصیلان غیر ترو.یجی 23) عدم ایجاد اشتغال پاره وقت مرتبط با رشته تحصیلی

همزمان با تحصیل. 24) رشته تحصیلی ترویج انگیزه لازم را برای آینده شغلی مناسب ایجاد نمی کند. 25) در

دوران تحصیل روابط دانشجویان با اساتید رسمی و خشک (مخصوصاً در دوران لیسانس) است 26) مغفول

ماندن خواسته ها و مسائل و نیازهای دانشجویان) برخی اساتید وظیفه دانشجو را فقط درس خواندن می

دانند( 27) بها ندادن سياستگزاران و برنامه ريزان به رشته ترويج و آموزش كشاورزي در ايران 28) وجود سوگيري

ها و جهت گيري ها در اشتغال و استخدام افراد 29) شان پايين رشته كشاورزي در كشور 30) نبود

سازوكارهاي شناسايي و معرفي فرصت هاي شغلي جديد در بخش كشاورزي 31) عدم وجود مهارت هاي

كارآفريني در فارغ التحصيلان 32) بیکاری استهلاکی، یعنی افرادی با تخصص دیگر به جای متخصص ترویج کار می

کنند. 33) نیاز به متخصص ترویج در نزد مسئولان رده پایین با اهمیت جلوه نمی کند. 34) برنامه ها از بالا به

پایین است و نیازی به کشف مشکلات کشاورزان نیست و خلاء کارشناس ترویج حس نمی شود. 35) نداشتن

سرمايه کافی برای ايجاد خوداشتغالی 36) عدم حمايت دولت و موانع بوروکراسی 37) كمبود اعتبارات مالي و

سرمايه كافي جهت ورود فارغ التحصيلان به بخش خصوصي 38) عدم همكاري اساتيد با دانشجويان درزمينه

اشتغال 39) عدم داشتن علاقه و انگيزه كافي دانشجويان ترويج 40) در سیاستهای کلان رشته ترویج کشاورزی

جایگاه مشخصی ندارد. 41) عدم همکاری شرکتهای دولتی در دادن اطلاعات جهت امجام طرحهای تحقیقاتی

42) عدم همکاری شرکتهای خصوصی در انتقال.تجارب به افراد مبتدی عوامل فوق رامیتوان درچندموردزیرخلاصه

کرد:

1) محدودیتهای نگرش منفی و عدم شناخت مدیران رده بالا نسبت به ترویج وفعالیتهای ترویجی 2) محدودیتهای

پایین بودن سطح مهارتهای فنی وعملی دانش آموختگان ترویج درزمینه کشاورزی 3) محدودیتهای مربوط به تئوری

بودن برنامه های درسی دانشگاهی وعدم ارتباط آن با بازار کار 4) محدودیتهای بکارگیری افراد فاقد تخصص ترویج

درپستهای ترویجی 5) محدودیتهای کارآفرینی وخوداشتغالی 6) محدودیتهای ورود دانش آموختگان به بخش

خصوصی 7) محدودیتهای عدم تناسب بین تعداد دانش آموختگان و مشاغل موجود 8) محدودیتهای در برنامه ها

ی دولت 9) محدودیتهای در عدم ارتباط بین دانشگاه و بازارکار 10) محدودیتهای عدم انگیزه نسبت به آینده

شغلی ترویج 11) محدودیتهای عدم تبیین جایگاه ترویج 12) محدودیتهای شهری بودن دانش آموختگان

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در چهارشنبه یازدهم اردیبهشت 1387  |

 

آشنایی با ترویج و آموزش کشاورزی

ترویج و آموزش کشاورزی نوعی آموزش غیر رسمی به روستائیان و علاقمندان به کشاورزی برای آشنائی و استفاده از فناوری‌های نو جهت افزایش تولید و بهره‌وری و درآمد و ارتقای سطح زندگی تولیدکنندگان کشاورزی و رسیدن به اهداف توسعه کشاورزی و روستائی است.

ترویج کشاورزی یاری هدفدار در تصمیم‌گیری و شکل گیری نظرات تعریف شده است. کارشناسان آن را نوعی مداخله گری ارتباطی حرفه‌ای می‌‌دانند که توسط یک نهاد به منظور ایجاد تغییرات داوطلبانه رفتاری در کشاورزان با فرض داشتن منافع جمعی یا اجتماعی بنا می‌شود.

هدف‌ها

هدف ترویج کشاورزی رسیدن به اهداف توسعه کشاورزی و ارتقاء سطح زندگی کشاورزان بویژه کشاورزان خرده‌مالک و تهیدست است تا از طریق آشنائی با یافته‌های پژوهشی و فناوری بصورت ساده و کاربردی بتوانند با افزایش تولید و کاهش هزینه و کسب درآمد بیشتر سطح زندگی خود و خانواده را فراهم نمایند. ترویج کشاورزی در کشورهای در حال توسعه برای رسیدن به اهداف توسعه کشاورزی و روستائی یکی از عناصر ضروری است که بیشتر در قالب نظامهای دولتی و اخیرا در برخی کشورها بصورت فعالیتهای ترویج خصوصی کشاورزان را تحت آموزش به روشهای مختلف قرار می‌دهند. البته در کشور ما این هدف آنگونه که انتظار میرود محقق نگردیده است زیرا کارشناسان ما پس از تحصیل به خاطر کم تجربگی و تئوریک بودن مطالب درسی تدریس شده در دانشگاه اکثرا یا بیکارند یا هنگام ورود به عرصه کار و در عمل به جای کمک به رشد و توسعه کشاورزی و ترویج کشاورزی بین کشاورزان به پشت میز نشینانی تئوری پرداز و آمارساز مبدل می شوند که حتی کشاورزان نیز بر ناکار آمدی بسیاری از آنان در عرصه عمل به علوم آموخته شان شاهدند. و توجه به نابسامانی ها و عدم پیشرفت چشمگیر در این عرصه تاییدی بر این مدعااست .

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در چهارشنبه یازدهم اردیبهشت 1387  |

 

?واید کود سبز

کود سبز يك روش دیرینه کشاورزی است که است�?اده از آن �?واید زیادی را به همراه دارد . يك هكتار كود سبز معمولا بین 25 تا 50 تن شاخه ، برگ و انساج گیاهی تازه تولید می کند و این بقایا را وارد خاک می کند که خود حدودا برابر با 10 تا 20 تن کود حیوانی بود که این مقادیر حدود 1تا 2 تن هموس به خاک بيا�?زايد .

یكی از مهمترین �?واید کود سبز بهبود خواص �?يزيكي خاك می باشد . بالا ر�?تن هموس باعث تشكيل خاك دانه ها مي شود و لوله های مويين خاک بیشتر شده و تهویه و ن�?وذ پذيري خاك را ا�?زایش می دهند . كود سبز از دو طريق بر ميزان تل�?ات ناشي از آب شويي تاثير مي گذارد يكي از طريق انتقال آب از خاك به اتمس�?ر بر اثر تعرق ، و ديگري از طريق جذب عناصر غذايي از محلول خاك و جلوگيري از انتقال آن به زه آبها ، در صورتي كه محصول داراي سايه انداز (كانوپي ) گسترده باشد و سطح خاك را به طور كامل بپوشاند ،‌ تعرق مكانيزم اصلي اتلا�? رطوبت خاك خواهد بود . اتلا�? رطوبت خاك از راه تعرق موجب كاهش ن�?وذ آب به پايينتر از محدوده ريشه شده و در نتيجه ميزان تل�?ات ناشي از آب شويي را كاهش مي دهد .

از برخورد مستقيم قطرات باران با خاك جلوگیری کرده و مانع از دیس پرس خاک توسط قطرات باران می شوند و هچنین از طریق بهبود خاك دانه ها نیز باعث جلوگیری و مقاومت خاک در برابر دیس پرس می شوند این گیاهان از �?رسايش بادي نیز به وسیله پوششی که در روی خاک دارند جلوگیری کرده و همچنین به وسیله این پوشش مانع از تشكیل روا ناب شده و آب جذب شده توسط خاک را ا�?زایش می دهند . بقولات به خاطر رشد ریشه ای زیادی که دارند می توانند مواد غذایی شسته شده كه عمدتا كلسيم و ازت است را که در لایه های پایین تر خاک هستند جذب کرده در خود نگهداری كنند و بعد از برگرداندن آنها به خاک آنها را در لایه های سطحی رها سازند و آنها را مجددا به جریان می اندازند و در نتیجه بر قابلیت دسترسی و است�?اده از این عناصر توسط محصولات بعدی تاثیر می گذارند .

موردي ديگر از �?وايد كود سبز در زمينهاي است كه به خاطر كمبود اكسيژن خاك مشكل دينيتري�?يكاسيون دارند . وجود شرايط بي هوازي در خاك ،‌ كه لازمه انجام �?رآيند دينيتري�?يكاسيون است ، مي توان ناشي از رطوبت زيادي خاك باشد ؛ زيرا چنين وضعيتي مانع ورود اكسيژن (O) به خاك مي شود .البته ، ميزان رطوبتي كه خاك دريا�?ت مي نمايد بستگي به شرايط اقليمي منطقه دارد. شيب زمين ، پوشش گياهي �?، و با�?ت و ساختمان خاك نيز از جمله عوامل موثر بر ميزان رطوبت خاك بوده و از اين رو توان انجام دينيتري�?يكاسيون در آن را تحت تاثير قرار مي دهند . است�?اده از كود سبز با بهبود ساختمان خاك و ايجاد تهويه مناسب مي تواند تاثير مثبتي بر زهكش خاك داشته باشد و با تاثير مطلوب بر ساختمان خاك ظر�?يت اكسيژن پذيري آن را ا�?زايش داده و همچنين با تعرق مقداري از آب را به صوت بخار از زمين خارج كرده و از اين رو موجب كاهش ميزان دينيتري�?يكاسيون مي شوند

یكی دیگر از �?واید کود سبز ا�?زایش ازت خاک است البته این در موردی صادق است که گیاه مورد است�?اده لگوم باشد . نیتروژن برای هر گیاه لازم است تا بتواند رشد کند . سالانه 110 میلیون ازت برای تولید غذا در جهان است�?اده می شود ولی تنها قسمت کمی از این مقدار توسط كودهای شیمیایی جایگزین می شود . قسمت عمده این ازت توسط لگوم ها جایگزین می شود . لگوم ها تقریبا تنها گیاهانی هستند که می توانند مشكل ازت را با توجه منبع نامحدود ازت که همان جو است ر�?ع كنند. در صورت در تناوب قرار ندادن این گیاهان با غیر لگوم ها مجبور به جایگزین كردن ازت خاك توسط كود شیمیایی هستیم که منبعی محدود و  تولید آن به انرژی زیادی نیاز دارد که مشكلات زیست محیطی زيادي به دنبال دارد .

گیاهان لگوم با توجه به رابطه همزیستی که با باكتریهای تثبیت كننده ازت دارند منبع خوبی برای ا�?زایش ازت خاک هستند این باکتری ها که شامل انواع ریزوبیوم ها هستند می توانند ازت موجود در جو را به صورت قابل جذب برای گیاه در آورده و در عوض مقداری از گیاه مواد غذایی که عمدتا قندها هستند برای ادامه زندگی خود دریا�?ت کند که با توجه به مقدار ازتی که به گیاه می دهد این مقدار قند قابل مقایسه نیست . گیاه این مقدار ازت را در طول دوره رویش خود جذب کرده و بعدا به زمین بر می گرداند البته تنها ازت نیست که این مسیر را طی می کند بلكه عناصر دیگری مثل �?س�?ر ، كلسیم و عناصر كم مصر�? نیز توسط گیاه از لایه های زیر زمین جمع آوری شده و به قسمتهای �?وقانی می دهد همچنین این سیكل از شستشوی مواد غذایی در طول �?صل رویش جلوگیری می کند .

در حقیقت كودهاي سبز چه لگوم و چه غیر لگوم باشند مانند يك گاو صندوق عمل می کنند که مواد غذایی را در زمانی که گیاه محصول در زمین نیست در خود نگهداری کرده و آنرا بعدا در اختیار گیاه محصول قرار می دهند .

آیش تابستانه باعث كاهش مواد آلی خاک می شود چون مواد آلی در این مدت به راحتی و به سرعت تجزیه می شوند . آیش تابستانه برای خاكهای غنی از مواد آلی می تواند روش خوبی باشد زیرا با تجزیه مواد آلی و �?راهم شدن مواد غذایی مورد نیاز گیاه زمین حاصلخیزی خوبی پیدا می کند .

آیش تابستانه روش خوبی برای كاهش جمعیت عل�?های هرز است . و همچنین روش خوبی برای در معرض قرار دادن خاک در برابر انواع �?رسایشها . ولی كودهای سبز لگوم نه تنها مواد آلی را ا�?زایش می دهند و ساختمان خاک را بهبود می بخشند و عل�?های هرز آنرا كاهش می دهند باعث ح�?اظت خاک در برابر �?رسایش نیز می شوند و تنها مشكل آنها كاهش رطوبت خاك است . بنابراین کود سبز می تواند با در تناوب قرار گر�?تن خاک را در مدتی از سال که در آیش است بپوشاند . در خاكهایی كه از لحاظ رطوبت در محدودیت هستند باید توجه داشت که کود سبز می تواند باعث كاهش رطوبت شود و كاهش رطوبت نیز باعث كاهش عملكرد می شود ولی در مناطقی که بارندگی در حد متوسط و حتی مقداری كمتر هم وجود دارد می توان از کود سبز است�?اده کرد . در یك پژوهش آیش تابستانه را با کود سبز مقایسه كردند و مشاهده كردند كه بعد از پایان دوره مقدار آب داخل خاک به ترتیب 47 و 31میلی لیتر بود ولی عملكرد دانه گندم پائیز به ترتیب7 تا 5/7تن در هکتار بود این آزمایش نشان می دهد اگر تا حدودی از رطوبت خاک كاسته می شده ولی کود سبز در این شرایط نیز باعث بهبود عملكرد می شود .

البته در خاكهایی كه غنی از مواد آلی هستند نیز کود سبز می تواند م�?ید باشد از این جهت که این خاكها بیشتر در مناطق پر باران وجود دارند و از لحاظ بارندگی وضعيت مناسبی دارند همچنین در این مناطق هوا نسبتا گرم است . این گرما باعث ا�?زایش تبخیر از سطح خاک شده و یك لایه خشک را در سطح خاک ایجاد می کند که این لایه در بارندگی بعدی به شدت در معرض دیس پرس قرار می گیرد و متلاشی می شود و باعث بسته شدن لوله های مويين خاك شد و از تهویه و ن�?وذ پذیری می كاهد و روا ناب را گسترش می دهد که خود مشكلات زیادی به دنبال دارد از این رو کود سبز با پوشش قرار دادن خاک از این مشكل جلوگیری می کند و همچنین چون مقدار بارندگی زیاد است ، برای محصول بعد کمبود رطوبت ایجاد نمی کند .

کود سبز همچنین می تواند دمای خاک را تا حدودی نگهداری کند که این باعث می شود که �?عالیت میکروارگانیسم های خاک ا�?زایش یابد و آنها نیز به نوبه خود باعث حاصلخیزی خاک می شوند .

با توجه به این موارد گلوم ها می توانند جزء بهترین کود هاي سبز قرار گیرند زیرا جدا از این موارد ازت را نیز به خاک می ا�?زایند که خود عامل مهمی در بالا ر�?تن عملكرد می شود براساس آزمایش در آلمان باقلای س�?ید عملكرد غله را تا 1.5 تن در هکتار و شبدر قرمز تا 1 تن در هکتار ا�?زایش داد . البته مقدار نيتروژن تثبيت شده توسط اين گياهان بستگی به رقم و گونه مورد است�?اده ، مقدار و نوع باکتری های همزیست آنها ، و وضعیت حاصلخیزی خاک و شرایط اقلیمی دارد .

کود سبز معمولا سریع شده بوده و بیشتر از 3 تا 6 ه�?ته از �?صل رشد را به خود اختصاص نمی دهد و معمولا زود هم تجزیه می شود .

در آزمایشی دیگر آیش تابستانه و کود سبز شبدر قرمز و نوعی خلر با هم از لحاظ اقتصادی مقایسه شدند که در این آزمایش هزینه های مصر�? شده در عملیات زراعی برای هر کدام از تیمارهای محاسبه شد . در آخر هزینه خالص حاصل از كسر كردن ارزش مقدار ازت بدست آمده از تیمارها را برآورد كردند که در جدول زیر نمایش داده می دهد .

مقادیر به دلار می باشند.

در این آزمایش كارهای هزینه بردار شامل شخم – بذر – بذرپاشی و دیسک است . براساس این آزمایش شبدر قرمز نه تنها هزینه ناخالص نداشت بلکه به میزان 68/17 دلار در مصر�? کود ازته در محصول بعدی صر�?ه جویی كرد آیش و خلر نیز به ترتیب 20 و 46/23 دلار هزینه برداشتند که با توجه به اين که مصر�? کود سبز باعث بهبود خاک می شود و اين در سالهای متوالی می تواند باعث ا�?زایش عملكرد شود است�?اده از کود سبزی مثل خلر نيز که هزینه بردار است می تواند در محصول بعد باعث ا�?زایش عملكرد شود .

کود سبز چند مزیت دیگر نیز دارد از جمله

- در مقایسه با کود دامی ارزانتر و مصر�? آن آسانتر است . يك بسته بذر کود سبز بسیار ارزانتر و سبكتر از مقدار معادل کود دامی است

- زمان خاصی از �?صل كشت را اشغال نمی کند

- از عل�? هرز جلوگیری می کند از 2 طریق يكي از طريق اثر آللوپاتی و دیگری سایه اندازی و رقابت با عل�? های هرز

- كاهش جمعیت بیماری ها و تعدادی از آ�?ات گیاهی. در ميان زارعين اعتقاد بر اين است كه تناوب گياهان زراعي خطر شيوع حشرات ، بيماريهاي گياهي ، نماتدها و عل�?هاي هرز را كاهش مي دهد . تحقيقات به عمل آمده نشان داده شده است كه اين كاهش از طريق شكسته شدن چرخه توليد مثلي اين ارگانيسمها صورت مي گيرد.

- ا�?زایش جمعيت ميكروبي خاک و تولید دي اكسيد كربن توسط این میکروارگانیسم ها و در نتیجه ا�?زایش �?توسنتز گیاهان

گیاهان مختل�?ی را می توان به عنوان کود سبز انتخاب کرد ولی است�?اده از لگوم ها بهتر است زیرا توانایی تثبیت ازت جو را دارند در صورتی که گیاهان غیر گلوم تنها مواد آلی خاک را زیاد کرده و از این را برای بهبود خاک است�?اده می كنند . البته می توان از مخلوطی از گیاهان نیز است�?اده كرد . مزیت این روش اینست که می توان از اثر آللوپاتی برخی غیر گلوم ها برای عل�?های هرز همراه با گیاهان لگومي که ازت کم دارند ولی زود تجزیه می شوند و لگوم هایی که ازت زیاد دارند و دیر تجزیه می شوند است�?اده کرد مثل مخلوطی از شبدر یونجه ، شبدر گندم سياه و ماشك گل خوشه اي چاودار . كه گ�?ته شده ماشك گل خوشه اي چاودار يك تركيب خوب است زيرا ماشك توليد كننده خوبي براي ازت است و چاودار نيز اثر آللوپاتي خوبي بر عل�?هاي هرز دارد .

در انتخاب يك گیاه به عنوان کود سبز باید به نکات زیر توجه داشت

- انتخاب کند رشد بودن یا تند رشد بودن گیاه با توجه به مدت زمانی که زمین بلا است�?اده است

- �?صل مناسب : زیرا همه رقم ها قادر به رشد و یا زنده ماندن در زمستان نیستند

- وضعیت خاک از لحاظ مقدار ازت و اینكه به ازت نیاز دارد یا نه

- نوع خاک و میزان زهكشی آن

- در دسترس بودن بذر گیاه و به صر�?ه بودن قیمت آن

- مقدار رطوبت خاک یا مقدار آبی را که می توانیم تامین كنیم .

- اثر آللوپاتی گیاه کود سبز بر روی محصول بعدی

 

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در دوشنبه بیست و سوم مهر 1386  |

 

رقم هاي مورد استفاده

چند گیاه کود سبزی که مورد استفاده قرار می گیرند و مقدار ازتی که به خاک می دهند:

از لگوم ها شبدر شیرین با 233 ، باقلا 267 ، سویا با 134 ، خلر با 178 ، نخود با 108 ، عدس با 134 ، یونجه با 221 ، و شبدر قرمز با 167 lbw/ac و همچنین لگوم های دیگر مثل شبدر دو رگ ، ماشک ، یونجه سیاه یا رازکی (Medicago lupulina) ، ماشک گل خوشه ای و شبدر مریمسون (lupinus ongustifolius ) ، chickling vatch و از غیر لگوم ها گندم سیاه ، خردل ، چاودار ، جو و شنبلیله .

 

 

|+| نوشته شده توسط فاطمه ترتیفی زاده در دوشنبه بیست و سوم مهر 1386  |